Muzeum Romantyzmu, z pasją i zaangażowaniem...

Park w Opinogórze

Park został ukształtowany w stylu krajobrazowym na powierzchni ok. 22 ha. Szczególnym walorem parku jest naturalna konfiguracja terenu. Położony na trzech pagórkach morenowych, wzbogacony o takie elementy kompozycyjne jak układ wodny pięciu stawów i okazały głównie rodzimy drzewostan, tworzy wartościowy obiekt ekologiczny. Obecne zabytkowe założenie parkowe z końca XVIII i XIX w., posiadające cechy stylu krajobrazowego zwanego również angielskim, stanowi cząstkę wielowiekowej i bogatej
w tradycję polskiej sztuki ogrodowej. Pierwszymi śladami założenia parkowego już z końca XVII i początku XVIII w., które można odczytać w układzie przestrzennym parku, są sędziwe dęby szypułkowe w wieku ok. 300 lat rosnące na grobli jednego ze stawów oraz pierwotnie urządzana zieleń wokół drewnianego dworu wybudowanego przez Jana Dobrogosta Krasińskiego na przełomie XVII/XVIII w. Jednak główne prace związane z urządzaniem ogrodu prowadzono za życia gen. Wincentego Krasińskiego w I poł. XIX w., kiedy ojciec poety rozpoczął w Opinogórze tworzenie rodzinnej rezydencji. Po zbudowaniu w latach 1828-1843 neogotyckiego zameczku, zgodnie z romantyczną modą park zostaje przekomponowany i wzbogacony w obce gatunki drzew przywożone z zagranicznych podróży.
Pierwszym ogrodnikiem — planistą parku był znany wówczas warszawski projektant ogrodów Walerian Kronenberg (1854-1934). Był on wybitnym projektantem ogrodów krajobrazowych. Najwcześniejszym przekazem topograficznym opinogórskiego parku jest projekt W. Kronenberga z 1895 r. Park podzielony był wówczas na trzy strefy kompozycyjne: zieleń urządzona w stylu krajobrazowym między zameczkiem a kościołem, sad i ogród warzywny nad stawem oraz w części południowo-zachodniej zwierzyniec.
Drugim przekazem planistycznym parku jest plan dóbr z 1931 r. Cenną informację o składzie gatunkowym drzewostanu parkowego podaje Ewa Nowicka w czasopiśmie „Ziemia” nr 45 opisując wygląd parku z 1912 r.: „Od starego dworu zrazu szeroką aleją, a potem ścieżynami zapuszczaliśmy się w głąb parku. Otaczało nas coraz większe bogactwo drzew dębów, klonów, olch, świerków co nigdy nie więdnącym wieńcem objęły staw cichy. W miarę jak schodziliśmy w dół parku, gęstwa stawała się rosnąć i wchłaniać nas w swoje zacisze. Minęliśmy dawny zwierzyniec, którego część przeznaczono na bażanterię; niby step
w miniaturze, kwitnący bujnie wszelkimi gatunkami traw. im dalej tym bujniejsza roślinność: tajemnicze kępy olch, Świerkowe zagaje, istne wysepki puszystych sosen amerykańskich odcinają się od jasnej zieloności traw, a w odstępach tunele grabowe, kasztanowe, dębowe
o ciemnych głębiach”.

Po śmierci gen. Wincentego Krasińskiego w 1858 r. w rozwoju Opinogóry, jako rezydencji następuje pewna stagnacja. Ponowny renesans jej następuje za czasów wnuka poety Zygmunta Krasińskiego — Adama Krasińskiego (1870- 1909), który zamierzał po rozebraniu w 1913 r. drewnianego dworu wybudować dwór murowany otaczając go nowymi elementami zieleni parkowej. Na przełomie XIX w. i pocz. XX w. Franciszek Szanior (1853-1945) znany autor wielu krajobrazowych ogrodów zmienił układ kompozycyjno - przestrzenny niektórych fragmentów opinogórskiego parku. Park znajdował się w granicach zbliżonych do obecnych i był podzielony drogą na dwie części. Część ogrodu na wschód od tej drogi miała reprezentacyjny charakter, a część zachodnią stanowił tzw. zwierzyniec (naturalny zwarty drzewostan). Wzgórze zamkowe od północy, wschodu i południa było obsadzone zwartym zadrzewieniem, podczas gdy od zachodu otwierały się widoki na rozległe wnętrza parkowe powiązane widokowo ze stawem i sadem. Na szczycie wzgórza, na którym usytuowany był dwór, istniał rozbudowany podjazd z parterem kwiatowym. Ze szczytu tego wzgórza roztaczał się widok na wnętrza parkowe przed zameczkiem, przedłużone widokiem na duży staw. U podnóża znajdowała się oranżeria z owalnym placem z fontanną. Zwierzyniec zajmował zachodnią część parku. Zasadniczymi jego elementami były: układ dróg w kształcie koła, dwa stawy oraz nasadzenia drzew w formie masywów i klombów,
a także liczne polany w jego centralnej części. Na terenie zwierzyńca była bażanciarnia.
W skład drzewostanu wchodziły takie gatunki drzew jak: dęby szypułkowe, klony pospolite, klony jawory, olchy czarne, świerki pospolite, sosny amerykańskie. Kościół wraz
z cmentarzem usytuowany był na trzecim wzgórzu i był integralnym elementem składowym całego zespołu połączonym widokowo z wnętrzami parkowymi. Główny wjazd na teren założenia był zlokalizowany przed kościołem podkreślającym rangę miejsca. Ogród opinogórski jest typowym przykładem ogrodów towarzyszących siedzibom magnackim
w I poł. XIX w. Odczytując jego główną zasadę kompozycyjną można stwierdzić, że jest to układ kontrastu pomiędzy masywami i grupami drzew, a płaszczyznami trawników i stawów. Obecnie w granicach założenia znajduje się teren o pow. ok. 22 ha składający się w części wschodniej ze wzgórza z oficyną muzealną i wzgórza zamkowego w części zachodniej, terenu dawnego zwierzyńca w części północnej, układu wodnego składającego się z pięciu stawów oraz sadu. Wzgórze z oficyną pełni bardzo ważną rolę w kompozycji przestrzennej parku. Przed oficyną na rozległym trawniku usytuowane są XIX-wieczne meble kamienne. Nowym elementem parku jest współczesny pomnik Zygmunta Krasińskiego dłuta rzeźbiarza Mieczysława Weltera, odsłonięty w 1989 r. w 130 rocznicę śmierci poety. Na szczycie wzgórza zamkowego usytuowany jest neogotycki zameczek stanowiący wyraźną dominantę widokową. U podnóża tego wzgórza znajduje się pomnik w formie neogotyckiego krzyża poświęcony księciu mazowieckiemu - Bolesławowi IV. W dalszej części parku rozciąga się układ wodny składający się z pięciu stawów opartych na naturalnym cieku wodnym. Zachodnia część parku charakteryzuje się obecnie naturalnym zadrzewieniem (dawny zwierzyniec) z charakterystyczną aleją kasztanowcową przechodzącą w drogę o charakterze obwodnicy. Kompozycję parkową wzbogacają takie budowle jak: domek ogrodnika, domek z podcieniem, kilka piwnic oraz kamienne meble ogrodowe. Całe założenie opinogórskie graniczy: - od północy z zabudową wiejską i polarni uprawnymi; - od wschodu z terenem szkoły podstawowej i zabudową wiejską;

- od południa z terenem kościoła i cmentarza;
- od zachodu z polarni uprawnymi.

Wskutek naturalnej sukcesji drzewostanu parkowego w postaci wystąpienia dużej ilości samosiewu typowego dla tutejszego siedliska można go scharakteryzować następująco
- w części wschodniej parku grąd wysoki przechodzący w grąd niski, na terenie zwierzyńca pojawia się roślinność charakterystyczna dla łęgu olszowo-jesionowego. Wśród samosiewów w największej liczbie występują jesiony, klony, lipy. Pojawienie się dużej ilości samosiewów spowodowało nadmierne zwarcie drzewostanu i nie kontrolowany jego rozwój. Obecny skład gatunkowy drzewostanu przy łącznej ilości drzew w parku (ok. 1600 szt.) przedstawia się następująco:

- klon zwyczajny — 24,9 %
- jesion wyniosły — 21,8 %
- lipa drobnolistna — 11,8 %

- dąb szypułkowy — 8, 3 %
- grab pospolity — 7,6 %
- świerk pospolity — 6,9 %
- wiąz polny — 6,6 %
- kasztanowiec biały — 6,6 %
- sosna wejmutka —5 %
- inne (jodła biała) — 1 %
 

Nasadzenia drzew są uformowane w grupy, skupiny wielo i jednogatunkowe.
Drzew występujących pojedyńczo tzw. soliterów lub syngieltonów najwięcej
znajduje się we wschodniej części parku obejmującej wzgórze pałacowe
i zamkowe. Jako drzewa soliterowe występują okazałe kasztanowce, białe
modrzewie europejskie, lipy drobnolistne, świerki pospolite, dęby szypułkowe,
graby pospolite, iglicznie trójcierniowe i klony zwyczajne. Jednogatunkowe
skupiny drzew najczęściej składają się z kasztanowców, modrzewi, dębów, lip.

W wielogatunkowych skupinach występują drzewa w następujących składach:
- sosny wejmutki, świerki pospolite, lipy drobnolistne,
- graby pospolite, lipy szerokolistne, klony pospolite,
- wiązy górskie, klony pospolite,
- kasztanowce białe, dęby szypułkowe.

W kilku miejscach na terenie parku zachowały się fragmentaryczne nasadzenia alejowe — głównie na terenie zwierzyńca, gdzie tworzą je takie gatunki drzew jak: kasztanowce białe, jesiony wyniosłe i świerki pospolite. Na terenie parku znajdują się 4 pomnikowe drzewa:
2 egz. jesionu wyniosłego o obwodach pni 3,06 m i 3,26 m, wysokości ok. 30 m, oraz 2 egz. dębu szypułkowego o obwodach pni 3,50 m i 2,70 m, wysokości ok. 20 m. Na terenie obecnego parku spotyka się okazałe, stare drzewa, które można zakwalifikować do pomników przyrody. Są to najczęściej dęby szypułkowe, jesiony wyniosłe, kasztanowce białe, klony pospolite, sosny wejmutki, modrzewie europejskie, klony jawory, lipy drobnolistne.
Z gatunków drzew pochodzenia obcego na terenie parku występują: iglicznie trójcierniowe, orzechy czarne, sosny czarne, sosny wejmutki, lipy amerykańskie, dęby błotne i kasztanowce białe. W składzie gatunkowym drzewostanu przeważają gatunki północnoamerykańskie sprowadzane do Europy w XIX w. W podszyciu drzewostanu występują również ozdobne z kwiatów i owoców różne gatunki krzewów liściastych jak: jaśminowiec wonny, kalina hordowina, trzmielina europejska, leszczyna pospolita, głóg jednoszyjkowy, dereń jadalny, bez lilak, porzeczka alpejska, suchodrzew pospolity, karagana syberyjska, forsycja pośrednia, pigwowiec japoński, śnieguliczka biała, berberys zwyczajny, róża dzika, tawuła Van Houtta, ligustr pospolity, bez czarny. Z gatunków iglastych występuje cis pospolity. Naturalne runo parkowe tworzy występujący w dolinie południowej części parku zawilec gajowy oraz fiołek pachnący. Poza tym wystepują również naturalne rośliny zielne jak: przytulia czepna, jasnota plamista, glistnik-jaskółcze ziele, złoć żółta, kuklik pospolity, bodziszek cuchnący, bluszczyk kurdybanek itp., oraz krzewy charakterystyczne głównie dla naturalnych zadrzewień jak: róża dzika, śliwa tarnina, wierzba wiciowa, czeremcha zwyczajna. W parku spotkać można przedstawicieli fauny — głównie gatunki leśne i otwartych pól jak: łasica, zając, jeż, kuna domowa, kret, sowa uszata, pustułka, dzięcioł, sikora, słowik szary, kuropatwa, sroka, dzika kaczka, łyska, kukułka, kos, gawron, wróbel, ropucha zwyczajna, ślimak winniczek itp.
Drzewostan parkowy ma znaczenie biocenotyczne i mikroklimatyczne. Jest miejscem przebywania wielu pożytecznych organizmów roślinnych i zwierzęcych. Należy podkreślić szczególną rolę pożytecznych ptaków, które zwalczają szkodliwe owady i są sprzymierzeńcami człowieka. W części parku zwanej zwierzyńcem mają możliwość zdobywania pożywienia i gniazdowania. Drzewostan parku tworzy naturalną przestrzeń życiową tzw. żerowiska. W okresie zimy niektóre gatunki ptaków znajdują tu pożywienie w postaci owoców występujących na krzewach. Jest miejscem schronienia wówczas, gdy zagrożona jest ich egzystencja spowodowana niekorzystnymi zmianami środowiska przyrodniczego.
W naszych czasach, w dobie dynamicznego rozwoju cywilizacji technicznej, zasadnicze znaczenie mają dla współczesnego pokolenia przede wszystkim wartości przyrodnicze opinogórskiego parku. Drzewostan parkowy ma duże znaczenie dla naturalnego środowiska człowieka. Na pewno każdy z nas lubi spacer po parku, gdzie orzeźwiająca świeżość zieleni korzystnie wpływa na nasze samopoczucie, działa kojąco i uspokaja. Drzewa dostarczają niezbędnego do życia tlenu, filtrują zanieczyszczone powietrze, regulują czynniki klimatyczne. Niektóre gatunki drzew pełnią dużą rolę w procesie fitomelioracji powietrza. Wydzielając lotne substancje zwane fitoncydami, mają działanie antyseptyczne lub lecznicze. Pewne gatunki drzew i krzewów iglastych ujemnie jonizują powietrze, które dobrze wpływa na organizm człowieka. Wydzielane przez drzewa fitoncydy niszczą pierwotniaki, grzyby
i bakterie chorobotwórcze. Liście drzew pobierają z powietrza w procesie fotosyntezy dwutlenek węgla, który w nadmiarze jest szkodliwy dla organizmu ludzkiego, a wydzielany przez rośliny tlen jest niezbędny do życia. Park w Opinogórze obok ważnego znaczenia ekologicznego (bezleśna okolica) posiada również znaczne walory krajobrazowe, jest niezwykle malowniczym elementem wsi. Obiekt ten, traktowany jako składnik narodowej kultury, jest cząstką środowiska przyrodniczego, tworem sztuki ogrodowej podlegającym jako zabytek prawnej ochronie. Społecznym obowiązkiem winna być zatem troska o zachowanie jego walorów przyrodniczych i kulturowych dla przyszłych pokoleń.

 

Oprac. M. Maruszewski

 

Bibliografia:
Anna Sniegucka, Dorota Sikora „Ewidencja zabytkowego założenia parkowego w Opinogórze” Warszawa 1993 r.

 

 

 

Zdjęcia: Magdalena Bral